دلیل استفاده از نرم افزارهای متن باز

نرم افزارهای متن باز یا همان Open Source به برنامه هایی گفته می شود که کاربر به صورت مستقیم می تواند در آن تغییر ایجاد کنند . علاوه بر نرم افزارهای گل سرسبد دنیای متن باز که به چندتائی از آن‌ها فوقاً اشاره شد و غالب متخصصین به بی رقیب بودن آن‌ها اذعان دارند، تعداد بسیار زیاد دیگری از نرم افزارهای متن باز وجود دارند که گرچه بی رقیب نیستند، اما حرفهائی برای گفتن دارند.

نگارنده این نوشتار اعتقاد دارد حتی اگر برای انجام کاری یک نرم افزار «متن باز» وجود دارد که نیازهای فعلی ما را برآورده میکند ولی از رقیب غیرمتن بازش ضعیفتر هم هست، به دلایل ذیل عاقلانه است که از نرم افزار متن باز استفاده کنیم:

1- قریب به اتفاق نرم افزارهای متن باز را مستقیم یا غیرمستقیم میتوان به صورت رایگان تهیه کرد. این بدان معنی است که میتوانید صرفه جوئی در هزینه خرید نرم افزارهای رایانه ای خود داشته باشید.

2- اغلب نرم افزارهای متن باز دارای جامعه (Community) گسترده ای هستند که در قالب مستندسازی، Forum ها، لیستهای پستی و روشهای دیگر به ارائه خدمات مناسب و رایگان پشتیبانی میپردازند. (صرفه جوئی در هزینه پشتیبانی)

3- برای استفاده از نرم افزارهای متن باز نیازی به استفاده از انواع و اقسام قفل شکنها و Crack ها ندارید! فراموش نکنید که بنا به گزارش‌های شرکتهای امنیتی، قریب به اتفاق اینگونه Crack ها آلوده به انواع و اقسام نرم افزارهای بدافزار (Malware) همچون Virus, Worm, Adware, Trojan Horse, Spyware و غیره هستند که توسط هکرها برای نفوذ به سیستمهای قربانیان و انواع سوء‌استفاده از آن‌ها نوشته شده‌اند! ضمناً متأسفانه غالباً این بدافزارها توسط نرم افزارهای اصطلاحاً ویروس کش قابل تشخیص در کوتاه مدت نیستند!!

4- این موضوع طی دهه های گذشته به خوبی اثبات شده است که در مجموع و به طور متوسط نرم افزارهای متن باز از پایداری (Stability) بالاتری نسبت به نرم افزارهای مالکانه برخوردارند. شما با استفاده از این نرم‌افزارها به تدریج قفل شدنهای ناگهانی و ظاهراً بی دلیل سیستم، به هم ریختگی اطلاعات، صفحه آبی معروف ویندوز(!) و موارد مشابه را فراموش خواهید کرد.

دلیل این موضوع آنست که چون کد منبع و خود این نرم‌افزارها به شکل رایگان در اختیار همه علاقمندان در اینترنت هستند، افراد زیادی پیدا میشوند که با مطالعه کد منبع یا اجرای آن‌ها اشکالات احتمالی را به سرعت کشف کرده و جهت اصلاح به اطلاع متولیان مربوطه میرسانند. به همین دلیل هم هست که اغلب نرم افزارهای متن باز با تواتر زیادی روزآمد (Update) شده یا ارتقاء (Upgrade) می یابند.

5- نرم افزارهای متن باز بنا به فلسفه مندرج در گواهی های متن باز (Open Source Licenses) محملی برای اعمال نظرات و تحریمهای سیاسی نیستند. بنابراین به مشکلاتی همچون تحریم کاربران ایرانی بر نخواهید خورد.

البته دقت کنید که اشتباهاً تحریم شرکتهای آمریکائی مثل Oracle ، Google یا SourceForge که خدمات Hosting را برای پاره ای از پروژه های متن باز ارائه میکنند، علیه کاربران ایرانی، به حساب خود پروژه ها نگذارید.

یک نفر میتواند از یک کانال دیگر (مثلاً نشانی های IP کشورهای دیگر) نرم‌افزارها و مستندات مورد نظرتان را دریافت و بر روی سایت خود در اختیار دیگر کاربران ایرانی قرار دهد و مطابق مفاد گواهی های متن باز، شرکتهای مذکور حق اعتراض نخواهند داشت. به زبان دیگر ارائه خدمات یک شرکت آمریکائی به کاربران ایرانی میتواند مشمول قوانین تحریم باشد، اما دسترسی کاربران ایرانی به نرم‌افزارها و مستندات دارای گواهی متن باز، خیر!

6- به دلیل ماهیت متن باز، قریب به اتفاق نرم افزارهای متن باز امکان اجرا بر روی چند بستر مختلف را دارند (اصطلاحاً Multi-Platform هستند).این بدان معناست که شما همان نرم افزاری که در محیط ویندوز با آن کار میکردید و عادت نموده بودید را در محیطهای دیگری همچون لینوکس ، مکینتاش و چه بسا محیطهای مختلف موبایل نیز خواهید داشت!

حتی در صورتی که این انتقال (اصطلاحاً Port کردن) برای محیطی که شما دوست دارید در آن کار کنید انجام نشده باشد، کافیست توسط خودتان (یا اگر مهارت کافی ندارید یک نفر متخصص که اجیر میکنید)، به سادگی عمل سازگار نمودن و ترجمه کد منبع (Source Code) برای آن محیط/بستر انجام گیرد.

این عمل در اغلب اوقات کاری حداکثر در حد چند ساعت است! پس از آن هم میتوانید این انتقال را از طریق سایت نرم‌افزار مذکور بر روی اینترنت به اطلاع دیگران هم برسانید و آن‌ها هم از نرم‌افزار مذکور روی محیط/بستر جدید بهره مند شوند.

7- باز به دلیل ماهیت متن باز و اینکه سایر افراد متخصص و علاقمند به کد منبع نرم‌افزار دسترسی دارند، غالباً اشکالات معمولی و امنیتی اینگونه نرم‌افزارها سریعتر شناسائی و رفع میشوند.

اگر در دهه های 1980 و 1990 بعضی استدلالهای ضعیفی میکردند که مثلاً نرم افزارهای متن باز به دلیل دسترسی هکرها به کدهای منبع آن‌ها دارای ضعفهای امنیتی بیشتری از نرم افزارهای مالکانه هستند، دیگر پس از گذشت دهه های متمادی و فراگیر شدن استفاده از اینگونه نرم‌افزارها در محیطهای کاری بسیار حساس و جدی، بر همگان ثابت شده است که با استفاده از اینگونه نرم‌افزارها در مجموع امنیت بالاتری خواهند داشت.

8- در صورتی که شما و کارمندانتان به یک نرم‌افزار متن باز عادت کنید تقریباً میتوانید مطمئن باشید که وقت، انرژی و هزینه ای که صرف یادگیری و اصطلاحاً جا افتادن در محیط آن کرده اید، هدر نرفته است و به عنوان یک سرمایه تا مدت مدیدی (شاید تا آخر عمر!) به همراهتان خواهد بود.

دلیل آن این است که تقریباً هیچ نرم‌افزار متن بازی تا کاربران آن نخواهند از بین نخواهد رفت! حتی اگر متولی (اصطلاحاً Maintainer) آن هم نخواهد که راهبری آن را ادامه دهد، کافیست یکی از سایر علاقمندان کد منبع آخرین نگارش آن را گرفته و کار را از آنجا به بعد ادامه دهد.

حتی در مواردی علیرغم آنکه یک پروژه در حال ادامه راهش بوده است، گروهی از علاقمندان که نظرات مختلفی نسبت به متولی/متولیان آن داشته اند، آخرین نگارش کد منبع آن را گرفته و نگارشهای متفاوت و جدائی از آن را (حتی با نامهای جدید!) بوجود آورده‌اند که اصطلاحاً به این انشعابها Fork گفته میشود.

اینها اتفاقاتی است که هزاران بار تاکنون در دنیای متن باز رخ داده است! همه اینها در حالی است که سرنوشت نرم افزارهای مالکانه به دلیل آنکه دسترسی به کد منبع آن‌ها عمومی نیست و گواهی های حق کپی (Copyright) هم به شدت آن‌ها را کنترل میکنند، کاملاً در اختیار شرکت تولید کننده آنهاست.

در طی دهه های گذشته صدها مورد از نرم افزارهای مالکانه بسیار مفیدی را میتوان نام برد که کاربران آن‌ها از آن‌ها راضی بوده و به آن‌ها عادت کرده بودند، اما شرکتهای مربوطه اشان بنا به دلایل و توجیهات اقتصادی، سیاسی و غیره تصمیم به توقف ارائه نگارشهای جدید و پشتیبانی از آن‌ها نمودند! به عنوان مشتی از خروار میتوان به نرم‌افزار بسیار مفید TalkWorks-Pro از شرکت Symantec نام برد که حدود سال 2000 متوقف شد و کاربران آن را در سرتاسر دنیا در بلاتکلیفی باقی گذاشت.

بنابراین به طور خلاصه با استفاده از نرم افزارهای متن باز شما به آزادی و عدم وابستگی به شرکتهای رنگ وارنگ دست می یابید که در دراز مدت بسیار مهم و گرانقدر است.

9- با گسترش روزافزون استفاده از نرم افزارهای متن باز در هر جامعه، به تدریج تعداد شرکتهائی که الگوی کسب و کار خود را بر مبنای فروش خدمات پشتیبانی و نگهداری اینگونه نرم‌افزارها بنا میکنند و همچنین تعداد فعالان و برنامه نویسان آزاد که برای ارتقاء پشتیبانی از زبان، رسم الخط، تقویم، واحد پول، ساعت رسمی و سایر تنظیمات مرتبط با آن جامعه فعالیت میکنند افزایش می یابد.

مثال این وضعیت را میتوان در جوامع کشورهائی همچون آلمان، روسیه، ترکیه، کره و برزیل مشاهده نمود. در صورت افزایش اقبال عمومی کاربران فارسی زبان به استفاده از نرم افزارهای متن باز، مطمئناً میزان پشتیبانی از این زبان و رفع پاره‌ای از مشکلات خط و تقویم ایرانی رشد و سرعت خواهد یافت.

فراموش نکنید که در دنیای متن باز مباحث تحریم سیاسی جائی ندارند تا بر اساس آن‌ها به یکباره نام یک کشور، زبان مردمان آن، تقویم رسمی آن، واحد پول آن، تنظیمات ساعت رسمی آن و غیره در لیست سیاه قرار گیرند! امروزه شاهد آن هستیم در اغلب نرم‌افزارهای مالکانه تولیدی در دنیای غرب در حالی که تنظیمات مربوط به فلان کشور دورافتاده آفریقائی هم وجود دارند ، تنظیمات مربوط به ایران بزرگ با اینهمه سوابق درخشان در تمدن بشری به عمد حذف شده اند! این تلاش دنیای غرب برای به انزوا کشیدن ملت بزرگ ما در تمامی حوزه ها حتی در دنیای نرم افزارهای کامپیوتری با استفاده از استیلائی که سیاستمداران و حکومتهای کشورهای غربی بر شرکتهایشان دارند ممکن شده است.

بدیهی است که حتی اگر فرض محال کنیم مدیران یک شرکت غربی علیرغم سیل تبلیغات مغرضانه رسانه ای علیه ایران، با اعمال تحریمهای ظالمانه علیه ایران موافق هم نباشند، بنا نیست به خاطر ما با دولتشان درگیر شوند. اما در دنیای نرم افزارهای متن باز وضعیت به گونه‌ای دیگر است.

در اینجا این دولتها و سیاستمداران نیستند که ساختار، قابلیتها و استانداردهای یک نرم‌افزار را تعیین و دیکته میکنند، بلکه جامعه متن باز (متشکل از افراد متخصص مستقل از سرتاسر جهان) تصمیم گیرنده اند و همه میدانیم که عقل جمعی بشر به ندرت چنین ظلمهای آشکاری را میپذیرد.

حال سؤال این است که با این اوصاف چرا وضعیت پشتیبانی از ایران و فرهنگ و زبان ایرانی در نرم افزارهای متن باز هم چنگی به دل نمیزند؟ پاسخ آنست که در دنیای متن باز حجم کاربران هر نرم‌افزار و علایق آنهاست که تعیین کننده جهت توسعه و قابلیتهائی که به آن افزوده خواهد شد میباشد.

با کمال تأسف باید گفت طی دهه های اخیر به دلیل غفلت طولانی مدت ، عجیب و مثال زدنی مسئولین سیاستگذاری حوزه فناوری اطلاعات در کشور، درصد بالائی از مردم و سازمانهای مختلف بخش خصوصی و دولتی ما آشنائی مناسبی با محصولات نرم افزاری متن باز ندارند.

به هر سازمان، اداره، شرکت، خانه و کوی و برزنی که در ایران سر بزنید با انواع و اقسام نرم افزارهای مالکانه آن‌ها مواجه می‌شوید که در حال استفاده ، آموزش و فروش هستند. وقتی که تعداد کاربران ایرانی نرم افزارهای متن باز حتی نسبت به بسیاری از کشورهای کوچکتر از ما هم اصلاً قابل توجه نیست، بدیهی است که تعداد متخصصین فعال ایرانی در این حوزه و به تبع آن قدرت تأثیرگذاری ما در حوزه نرم افزارهای متن باز آنچنان نیست تا بتواند برنامه نویسان را قانع کند که پشتیبانی از زبان و تنظیمات مربوط به جامعه ایرانی اهمیت زیادی دارد!

برعکس اگر نگاهی به وضعیت کشور همسایه ترکیه بیندازید برایتان آشکار خواهد شد که طی دهه اخیر رشد تأثیر حضور متخصصان این کشور در پروژه های متن باز در سرتاسر جهان تا چه حد زیاد بوده است که به تبع آن پشتیبانی از زبان و رسم الخط و سایر تنظیمات مربوط به کشور ترکیه تقریباً در تمامی نرم افزارهای متن باز وجود دارد.

اگر دلایل فوق الذکر شما را قانع کرد که از نرم افزارهای مالکانه به سمت نرم افزارهای متن باز مهاجرت کنید، به موارد ذیل توجه نمائید:

1- از تصمیمات عجولانه خصوصاً در محیطهای کاری بپرهیزید. اینکه یک شبه بخواهید محیط کاری که همه در آن از سیستم عامل ویندوز مایکروسافت و سایر نرم افزارهای مالکانه استفاده میکنند را به یک محیط مبتنی بر سیستم عاملهائی همچون لینوکس و سایر نرم افزارهای متن باز تبدیل کنید، تقریباً غیرممکن است.

ضمن آنکه با مقاومتهای زیادی از طرف نیروهای انسانی که به محیط اینگونه نرم افزارها عادت کرده‌اند مواجه خواهید شد که شاید کار مهاجرت به طور اصولی را در آینده نیز غیرممکن سازد!

2- سعی کنید به تدریج معادلهای متن باز (Open Source Alternatives) نرم افزارهای مالکانه مختلفی که مورد استفاده اتان هستند را پیدا کنید. معمولاً بیش از یک نرم‌افزار متن باز جایگزین در اینترنت می یابید. توصیه میکنم آن‌ها را با یکدیگر مقایسه کرده یا مقالات پیرامون مقایسه آنها را بخوانید.

پس از انتخاب بهترین آنها، شروع کنید به کار کردن با آن و پیدا کردن قابلیتهائی که به آن‌ها در نرم‌افزار مالکانه عادت کرده بودید.

3- پس از مدتی انجام مرحله فوق، به تدریج متوجه می‌شوید که تقریباً همه نرم افزارهای مورد استفاده اتان به نوع متن باز تبدیل شده اند. در این حالت است که میتوانید با آرامش خیال زیادی به کنار گذاشتن ویندوز و جایگزینی آن با سیستم عاملهای مطمئن تری همچون Linux یا FreeBSD فکر کنید.

مطمئن باشید قریب به اتفاق نرم افزارهای متن بازی که در محیط ویندوز به آن‌ها عادت کرده‌اید با همان شکل و شمایل و مکانیزمها در محیط سایر سیستم عاملها هم وجود دارند.

4- وبگاه های زیادی در اینترنت وجود دارند که میتوانید با استفاده از خدمات آن‌ها به سرعت معادل متن باز نرم افزارهای مالکانه را پیدا کنید. به عنوان مشتی از خروار ذیلاً به چند نمونه از آن‌ها اشاره میگردد:

http://www.osalt.com/

http://www.alternativeto.net/

http://www.ohloh.net/

به امید آنکه شاهد روزی باشیم که بالاخره مسئولین و سیاست گذاران حوزه فناوری اطلاعات کشورمان از خواب غفلت بیدار شده و با سیاست گذاریهای کارشناسی شده و مدبرانه، به سرعت عقب ماندگیهای عمیق جامعه ایرانی در حوزه فناوری اطلاعات خصوصاً نرم افزارهای متن باز را جبران نمایند.

(توضیح به مصداق رطب خورده کی منع رطب کند(!): این مقاله توسط نگارش 3.3.0 نرم‌افزار LibreOffice Writer که یک جایگزین متن باز برای Microsoft Word است به نگارش درآمده و در قالب استاندارد و باز ODT در عوض قالب بسته DOC ذخیره شده است!)

منبع : برسام